Jo and books

Η Ατίμωση είναι το βιβλίο που χάρισε το δεύτερο Booker στον J.M.Coetzee κάνοντας τον τον πρώτο συγγραφέα που το κέρδισε δύο φορές και δεν πήγε να το παραλάβει καμία.

Με καταγωγή από τη Νότιο Αφρική, ο Coetzee γράφει το βιβλίο το 1999, λίγα χρόνια από την άρση του Απαρτχάιντ. Η λέξη Apartheid σημαίνει διαχωρισμός στα Αφρικάανς και αφορά σε ένα σύστημα φυλετικών διακρίσεων που εφαρμόστηκε στη Νότιο Αφρική από το 1948 και μετά. Επειδή η επίσημη ορολογία το κάνει να ακούγεται λιγότερο απαράδεκτο από όσο πραγματικά ήταν, μισό λεπτό να το εξηγήσουμε λίγο πιο γραφικά: Οι λευκοί Ευρωπαίοι (κυρίως Ολλανδοί Μπόερς) πήγαν στη Νότιο Αφρική, υποδούλωσαν κι εκμεταλλεύτηκαν τους γηγενείς όσο περισσότερο ήταν ανθρωπίνως (ή και απανθρώπως) δυνατόν κι όταν πια η δουλεία δεν μπορούσε να είναι κοινωνικά αποδεκτή, επέβαλλαν ανατριχιαστικούς κανόνες για να διατηρήσουν την κυριαρχία τους. Οι κανόνες αυτοί επέβαλλαν αναγκαστική μετακίνηση των μαύρων σε υποβαθμισμένες περιοχές καθώς και την άρση της ιθαγένειάς τους, υποχρέωναν τους μαύρους να φέρουν ειδικά έγγραφα για την μετακίνησή τους σε λευκές περιοχές, περιορίζοντας πρακτικά την ελευθερία τους, καθιέρωσαν πλήρης διαχωρισμός σε δημόσιους χώρους, νοσοκομεία, σχολεία, ακόμα και στις παραλίες, επισημοποιούσαν τις φυλετικές διακρίσεις στο χώρο και φυσικά απαγόρευαν τους μεικτούς γάμους. Κι αν όλα αυτά δεν ακούγονται αρκετά φρικτά, σημειώστε παρακαλώ πώς το 1948 όταν το Εθνικό Κόμμα ανέλαβε την εξουσία κι επέβαλε όλους αυτούς τους κανόνες (ανάμεσα σε αυτούς εννοείται και την καταστολή του κομμουνισμού) οι Λευκοί αποτελούσαν μόνο το 21% του πληθυσμού. Επρόκειτο για ένα σύστημα τόσο σκληρό και απάνθρωπο που ήδη από το 1973 αναγνωρίζεται ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. 

Η απαράδεκτη και απάνθρωπη αυτή κατάσταση κράτησε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’90 όταν ο Φρέντερικ ντε Κλερκ, ο τελευταίος λευκός πρόεδρος της Νότιας Αφρικής, ξεκίνησε σταδιακά να καταργεί τους νόμους του Απαρτχάιντ, οδηγώντας τη χώρα στις πρώτες πολυφυλετικές εκλογές το 1994. Σε αυτές εκλέχθηκε  ο Νέλσον Μαντέλα, ο άνθρωπος που είχε φυλακιστεί για 27 χρόνια από το καθεστώς.

Είναι όμως δυνατόν οι ανοιχτές πληγές 40 και πλέον χρόνων, να κλείσουν με την αλλαγή του καθεστώτος; Αυτό είναι το ερώτημα που έχει ο Coetzee στο μυαλό του, αυτό θέλει να θέσει στον αναγνώστη και αυτό καθοδηγεί την πλοκή του βιβλίου του, για το οποίο και, επιτέλους, θα μιλήσουμε!

Η ιστορία μας χωρίζεται πρακτικά σε τρία μέρη που διαχωρίζονται ξεκάθαρα από ιδιαιτέρως έντονα γεγονότα.

Στο πρώτο μέρος παρακολουθούμε τον 50χρονο, δύο φορές διαζευγμένο, Ντέιβιντ Λούρι. Ο λευκός (προφανώς) καθηγητής πανεπιστημίου είναι ο εκπρόσωπος του παλιού καθεστώτος. Έχει έντονα πάθη, που κυρίως αφορούν την τάση του να συνευρίσκεται με νεαρότερες γυναίκες, και έχει μάθει να τα ικανοποιεί και να δυσαρεστείται όταν δεν τα καταφέρνει. Όταν όμως συνευρίσκεται ερωτικά με μια φοιτήτριά του, η οποία λίγο αργότερα τον καταγγέλλει, βρίσκεται ξαφνικά στη δίνη του κυκλώνα. Εκτός Πανεπιστημίου πλέον, βρίσκει καταφύγιο στο αγρόκτημα της κόρης του, Λούσι.

Εκεί ξεκινάει το δεύτερο μέρος της αφήγησης με το κέντρο δράσης να μετακινείται από τον καθηγητή, στη ζωή στην επαρχία της Νοτίου Αφρικής. Εκεί είναι που φαίνεται ακόμα πιο έντονα η διαφορά ανάμεσα στο παλιό καθεστώς που εκπροσωπεί ο Λούρι και στο νέο, μέσα από τους διαρκής προβληματισμούς και απορίες που ο ίδιος εκφράζει. Σε γενικές γραμμές όμως τα πράγματα κυλάνε ήρεμα, με τον καθηγητή να έχει αρχίσει να απασχολείται στο τοπικό καταφύγιο ζώων που εκτός των άλλων ασχολείται και με πολλαπλές ευθανασίες εγκαταλελειμμένων ζώων και με τη Λούσι που τρέχει το αγρόκτημα, με τη βοήθεια του Πέτρους, του μαύρου εργάτη που πλέον αξιώνει και ιδιοκτησία, μια δυνατότητα που για χρόνια δεν είχε. Εκεί που όλα όμως κυλάνε σχετικά ομαλά, ξαφνικά συμβαίνει κάτι το αδιανόητο. Μια ομάδα νεαρών μαύρων, βιάζει τη Λούσι και αποπειράται να δολοφονήσει τον Λούρι. 

Εδώ ξεκινάει το τρίτο μέρος, με τη Λούσι να έχει αποδεχτεί πλήρως τη μοίρα της, να αποφασίζει να κρατήσει το παιδί, προϊόν του βιασμού της, αυτή, μια λεσβία και να ανέχεται την παρουσία των βιαστών της στο αγρόκτημα. Την ίδια στιγμή ο Λούρι δεν μπορεί με τίποτα να αποδεχτεί τη στάση της κι έτσι σταδιακά απομακρύνεται. Μέχρι που καταλαβαίνει πώς δεν μπορεί να κάνει κάτι για να αλλάξει την κατάσταση και αποφασίζει να ξεκινήσει, με μικρά βήματα, να αποδέχεται την αλλαγή.

Λοιπόν, θα είμαι ειλικρινής, το τελευταίο μέρος μου ανατίναξε τον εγκέφαλο. Ειδικά στο σημείο που η Λούσι αιτιολογεί την πράξη των βιαστών της ως την προσπάθειά τους να διαωνίσουν τη φυλή τους μέσω της γονιμοποίησης λευκών γυναικών, είχα θυμώσει τόσο πολύ!

Για να το πω πολύ καθαρά: Το γεγονός ότι κάποια στιγμή έχεις αδικηθεί ή/και κακοποιηθεί δεν αιτιολογεί το να κάνεις με τη σειρά σου το ίδιο σε άλλους, αθώους, ανθρώπους, όταν βρεθείς σε θέση ισχύος.

Μόνο που η εικόνα και η ανάγνωση αλλάζει όταν καταλάβεις τον συμβολισμό. Η Λούσι δεν είναι μια γυναίκα την ψυχολογία της οποίας δεν μπορεί να συλλάβει ο συγγραφέας. Η Λούσι είναι η μυθιστορηματική απεικόνιση της Νοτίου Αφρικής, την ίδια στιγμή που ο καθηγητής Λούρι είναι η απεικόνιση του παλιού καθεστώτος, ο λευκός που πίστευε πώς πάντα θα έχει δύναμη κι εξουσία, πως πάντα θα είναι ανώτερος και δεν μπορεί να καταλάβει πώς πλέον τα πράγματα έχουν αλλάξει. Πώς στη γη, στην χώρα τους (άρα συνεκδοχικά στη Λούσι) έχουν όλοι ίσα δικαιώματα. Πώς πλέον θα υπάρξει μια νέα γενιά που θα προκύψει από τη σύνδεση του παλιού με το νέο και θα ζήσει μια διαφορετική ζωή. Κάπως έτσι πλέον η ιστορία βγάζει απόλυτο νόημα και σου επιτρέπει να απολαύσεις το αφηγηματικό ταλέντο του Κούτσι.

Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι το ίδιο το βιβλίο βασικά απευθυνόταν σε Δυτικούς. Ήταν σημαντικό να μπορέσει να τους (μας) ταράξει για να μεταφέρει καλύτερα το μήνυμά του.

Παρόλα αυτά, θέλω να έχετε υπόψη σας τα παραπάνω γιατί αυτό είναι ένα βιβλίο που θα σας πληγώσει. Πρέπει να το ξέρετε, να είστε έτοιμοι για αυτό. Τόσο η ιστορία της Λούσι, όσο και η ιστορία των ζώων στο καταφύγιο, αποκλείεται να σας αφήσει ασυγκίνητους, πιστέψτε με όμως, αξίζει τον κόπο!

Σας περιμένω στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης για να το συζητήσουμε περισσότερο!