Έχω κάποιες εμμονές σε αυτή τη ζωή, μία από αυτές είναι ότι για κάποιους συγγραφείς θέλω να διαβάσψ μέχρι και τις λίστες τους για τα ψώνια στο σουπερμάρκετ. Μία τέτοια περίπτωση είναι ο Χοσέ Κάρλος Σομόθα, όμως από ότι φαίνεται μέχρι να τελειοποιήσω τα ισπανικά μου δεν θα μπορέσω να διαβάσω τα πάντα μιας και από τα 21 του βιβλία, μόλις 5 έχουν μεταφραστεί και κυκλοφορούν όλα από τις εκδόσεις Πατάκη. έχω ήδη διαβάσει τα 4 από τα 5 και σε αυτό το ποστ θα δούμε το αυτό που πρόσφατα τελείωσα, τη Σπουδή στο Μαύρο. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα Ισπανικά το 2019 με την ελληνική μετάφραση της Χριστίνας Θεοδωροπούλου να κυκλοφορεί λίγο αργότερα το 2022.
Πριν πάω στο βιβλίο, θέλω να κάνω μια παρένθεση λέγοντας πώς ο Σομόθα έχει γράψει ένα από τα αγαπημένα μου βιβλία, την Κλάρα στο Μισοσκόταδο, που το διάβασα όταν ήμουν φοιτήτρια ακόμα. Ο λόγος που το αναφέρω είναι γιατί νοιώθω πως ανάμεσα σε αυτά τα δύο βιβλία υπάρχει μια κάποια σύνδεση. Δεν είναι κάτι που μπορώ να το αποδείξω, άλλωστε η Κλάρα είναι προγενέστερη της Σπουδής, όμως έχω την αίσθηση πώς αυτά τα δύο βιβλία ξεκινούν από την ίδια φιλοσοφική βάση. Αυτό είναι μάλλον το κατάλληλο σημείο να πω πώς ο Σομόθα έχει σπουδάσει κι έχει ασχοληθεί με την ψυχιατρική, άσχετα που την εγκατέλειψε για χάρη της λογοτεχνίας.
Φτάνουμε λοιπόν στη Σπουδή στο Μαύρο, που ήδη από τον τίτλο προδίδει τη σύνδεσή του με τον Άρθουρ Κόναν Ντόιλ και τη Σπουδή στο Κόκκινο. Γιατί ναι, έχουμε ένα θρίλερ. Ψάχνουμε να βρούμε τον δολοφόνο, έχουμε φόνους, έχουμε μυστήριο και έχουμε και έναν νεαρό Άρθουρ Κόναν Ντόιλ, ο οποίος βρίσκεται στη βικτωριανή Αγγλία και δεν έχει ακόμη δημιουργήσει τον Σέρλοκ Χολμς. Ο Σομόθα πατάει πάνω σε μια εξαιρετικά ωραία ιδέα μυθοπλασίας: τι θα γινόταν αν ο Ντόιλ είχε συναντήσει έναν άνθρωπο που θα μπορούσε να αποτελέσει την έμπνευση για τον διασημότερο ντετέκτιβ της λογοτεχνίας; Ο μυστηριώδης κύριος Χ έχει μια σχεδόν υπερφυσική ικανότητα να διαβάζει τους ανθρώπους χωρίς να χρειάζεται να βγει από το δωμάτιό του και η νοσοκόμα Αν ΜακΚέρι γίνεται τα μάτια και τα αυτιά του.
Αλλά, όπως συνήθως συμβαίνει με τον Σομόθα, το «ποιος το έκανε» είναι μάλλον το πρώτο επίπεδο. Αυτό που τον ενδιαφέρει περισσότερο είναι το «τι θα γινόταν αν». Πώς θα ήταν τα πράγματα αν μια μικρή λεπτομέρεια ήταν διαφορετική; Αν η πραγματικότητα είχε πάρει μια άλλη στροφή; Αν αυτό που θεωρούμε δεδομένο ήταν απλώς μία από τις πολλές πιθανές εκδοχές του κόσμου;
Κάπου εκεί, για μένα, αρχίζει το πραγματικό ενδιαφέρον. Τα βιβλία του Σομόθα δεν είναι απλώς αναζητήσεις δολοφόνων. Είναι περισσότερο φιλοσοφικές αναζητήσεις μεταμφιεσμένες σε θρίλερ. Σε βάζει να ακολουθήσεις την πλοκή για να μάθεις ποιος σκότωσε ποιον και κάπου στην πορεία σε έχει κάνει να αναρωτιέσαι για την πραγματικότητα, την αντίληψη, την τέχνη και το πόσο εύκολα μπορεί ο άνθρωπος να πειστεί για οτιδήποτε. Ποιο από τα ευρήματά του είναι πραγματικό και ποιο όχι.
Εδώ κυρίαρχο ρόλο παίζει το θέατρο. Όχι όμως το θέατρο όπως το έχουμε στο μυαλό μας, με σκηνή, αυλαία και θεατές που περιμένουν να αρχίσει η παράσταση. Εδώ το θέατρο βγαίνει στον δρόμο, κρύβεται σε υπόγεια, γίνεται παράνομο θέαμα, μπλέκεται με ανθρώπους-ζαχαρωτά, κυνήγια θησαυρού και ένα ολόκληρο σύστημα θεαμάτων που μετατρέπει την ανθρώπινη ζωή σε παράσταση. Και το χειρότερο; Αυτό το θέατρο δεν γιατρεύει πάντα. Μερικές φορές σκοτώνει.
Το βασικό όμως πλεονέκτημα της αφήγησης, είναι οι ήρωες. Γιατί συνήθως οι ήρωες του Σομόθα είναι αξέχαστοι. Κυρίως γιατί είναι πολύ ανθρώπινοι. Δεν είναι οι κλασικοί ήρωες που χωρίζονται εύκολα σε καλούς και κακούς, στους οποίους ξέρεις από την πρώτη σελίδα ποιον πρέπει να συμπαθήσεις και ποιον να φοβηθείς. Οι άνθρωποι δεν είμαστε έτσι. Συνήθως είμαστε και τα δύο. Το τι θα κάνουμε, προκύπτει από την πλευρά που θα επιλέξουμε.
Ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται και το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της «Σπουδής στο μαύρο». Όχι στο μυστήριο του φόνου, ούτε μόνο στο παιχνίδι με τον Σέρλοκ Χολμς, αλλά στην ιδέα ότι η πραγματικότητα είναι κάτι πολύ πιο εύθραυστο από όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Ο Σομόθα παίρνει μια γνωστή ιστορία, μια γνωστή εποχή και έναν από τους πιο γνωστούς λογοτεχνικούς χαρακτήρες και τους μετακινεί λίγο. Τόσο όσο χρειάζεται για να μην είσαι πια σίγουρος ότι κοιτάς τον κόσμο που νόμιζες ότι ήξερες.
