
Εγώ και το Booker γενικώς τα πάμε καλά. Το 2025 όμως δεν ήταν η χρονιά μας…
Ακολουθεί μάλλον unpopular opinion, αλλά όλα για τον άνθρωπο είναι!
Η Σάρκα (Flesh) του David Szalay, που τιμήθηκε με το Booker Prize 2025, είναι από εκείνα τα βιβλία που σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν κάτι σου διαφεύγει. Όχι απαραίτητα επειδή είναι δύσκολα, αλλά επειδή τελειώνοντάς τα αισθάνεσαι ότι κάτι λείπει. Κι όταν μάλιστα έχουν κερδίσει ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά βραβεία στον κόσμο, η απορία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Το βιβλίο παρακολουθεί τη ζωή του Ίστβαν, ενός αγοριού που μεγαλώνει στην Ουγγαρία και καταλήγει, μέσα από μια σειρά γεγονότων και συγκυριών, να κινείται στους κύκλους των πάμπλουτων του Λονδίνου. Μια ζωή γεμάτη ανατροπές, κοινωνικές μετακινήσεις, απώλειες και σχέσεις που μάλλον δεν θα χαρακτηρίζαμε υγιείς.
Και όλα αυτά με έναν πρωταγωνιστή που μιλάει ελάχιστα, εξηγεί ακόμη λιγότερα και γενικώς δεν φαίνεται να έχει ιδιαίτερη διάθεση να μας βοηθήσει να τον καταλάβουμε.
Ούτε ο συγγραφέας, εδώ που τα λέμε.
Όταν λείπουν οι προτάσεις, τι ακριβώς μένει;
Αν γνωριζόμαστε από κάποια γωνιά του Internet, ξέρεις ότι έχω μια απέχθεια στην έλλειψη δευτερευουσών προτάσεων. Μου αρέσει η γλώσσα να αναπτύσσεται, να συνδέει σκέψεις, να εξηγεί, να δημιουργεί σχέσεις ανάμεσα στα πράγματα.
Ο Szalay, πάλι, φαίνεται να έχει μια εντελώς διαφορετική άποψη.
Η γραφή του είναι λιτή, κοφτή, σχεδόν απογυμνωμένη. Οι διάλογοι συχνά περιορίζονται στα απολύτως απαραίτητα, οι συναισθηματικές αντιδράσεις σπανίως αναλύονται και η αφήγηση προχωράει με μια παράξενη αίσθηση αποστασιοποίησης.
Εδώ βέβαια, αυτή η έλλειψη κάπως δουλεύει. Αν και δεν είμαι σίγουρη πώς.
Στην αρχή σκέφτηκα ότι πρόκειται για έναν τρόπο να αποδοθεί ο ψυχισμός του έφηβου Ίστβαν. Ένα παιδί που δεν έχει ακόμη τα εργαλεία να κατανοήσει όσα του συμβαίνουν, πόσο μάλλον να τα εκφράσει. Αν η αφήγηση ξεκινούσε έτσι και εξελισσόταν μαζί με τον ήρωα, αν δηλαδή η γλώσσα άλλαζε καθώς εκείνος μεγάλωνε, θα είχαμε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον αφηγηματικό πείραμα.
Αλλά φευ, δεν εξελίχθηκε.
Η ίδια αποσπασματικότητα ακολουθεί τον Ίστβαν και στην ενήλικη ζωή του. Ο χρόνος περνάει, οι συνθήκες αλλάζουν, η κοινωνική του θέση μεταβάλλεται εντυπωσιακά, αλλά ο τρόπος με τον οποίο μας παρουσιάζεται παραμένει σχεδόν απαράλλαχτος.
Κάπου εκεί άρχισα να σκέφτομαι μια δεύτερη πιθανότητα: μήπως αυτή η αφηγηματική επιλογή υπάρχει για να μας αφήσει να αποφασίσουμε μόνοι μας αν συμπαθούμε ή όχι τον ήρωα;
Χωρίς συναισθηματική καθοδήγηση, χωρίς εκτενείς εξηγήσεις, χωρίς έναν αφηγητή που να μας λέει τι να αισθανθούμε.
Και πράγματι, αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα λογοτεχνική επιλογή. Άλλωστε, ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του Booker, Roddy Doyle, στάθηκε ιδιαίτερα στη σημασία όσων δεν λέγονται, θεωρώντας ότι τα κενά επιτρέπουν στον αναγνώστη να συμμετέχει στη δημιουργία του χαρακτήρα.
Το καταλαβαίνω ως επιχείρημα. Δεν είμαι όμως σίγουρη ότι συμφωνώ με το αποτέλεσμα.
Γιατί υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στο να αφήνεις χώρο στον αναγνώστη να ερμηνεύσει και στο να του αφήνεις τόσα κενά ώστε να αναρωτιέται αν έχει αρκετό υλικό για να το κάνει.
Μπορεί και να κάνω λάθος. Προχωράμε…

Η καραντίνα ως λογοτεχνικό background
Ένα δεύτερο pattern που παρατηρώ στα μετακαραντινιακά βιβλία —δική μου λέξη, τώρα την έφτιαξα— είναι η εμφάνιση της πανδημίας και των περιορισμών του 2020-2021 στο φόντο της αφήγησης, σαν κάτι που συνέβη αλλά δεν ήταν και πολύ σημαντικό.
Και αυτό έχει αρχίσει να με εκνευρίζει.
Όχι επειδή θεωρώ ότι κάθε βιβλίο που διαδραματίζεται στη συγκεκριμένη περίοδο οφείλει να ασχολείται με την πανδημία. Προφανώς και όχι. Η λογοτεχνία δεν είναι υποχρεωμένη να λειτουργεί ως χρονικό της επικαιρότητας.
Αλλά υπάρχει κάτι παράξενο στον τρόπο με τον οποίο ένα γεγονός που άλλαξε τόσο απότομα την καθημερινότητα, την εργασία, τις ανθρώπινες σχέσεις και την αντίληψή μας για το σώμα και την εγγύτητα εμφανίζεται μερικές φορές σαν μια απλή ημερολογιακή υποσημείωση.
Και ειδικά στη Σάρκα, όπου το σώμα, η φυσική παρουσία και η σχέση του ανθρώπου με τις συνθήκες που δεν ελέγχει βρίσκονται στον πυρήνα του βιβλίου, αυτή η επιλογή μου φαίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα — και ακόμη πιο συζητήσιμη.
Θα μπορούσε βέβαια να υποστηρίξει κανείς ότι ακριβώς αυτό είναι το ζητούμενο: η μεγάλη Ιστορία να υπάρχει στο φόντο, ενώ ο άνθρωπος συνεχίζει να ζει τη μικρή, προσωπική του ιστορία.
Δεκτό.
Εγώ, πάντως, εξακολουθώ να αναρωτιέμαι αν η λογοτεχνία μας έχει αρχίσει να προσπερνά υπερβολικά γρήγορα κάτι που ακόμη προσπαθούμε να καταλάβουμε.
Θα το εξηγήσω κάποια στιγμή καλύτερα. Προς το παρόν, κρατήστε το ως μια αναγνωστική μου εμμονή.

Η Ουγγαρία, η Ευρωπαϊκή Ένωση και όσα μαθαίνουμε εκτός βιβλίου
Ένα τρίτο κοινό στοιχείο που παρατηρώ τελευταία είναι η παρουσίαση ενός ιστορικού γεγονότος ως σημαντικής πηγής έμπνευσης του συγγραφέα, χωρίς όμως το ίδιο το βιβλίο να καταφέρνει πάντα να μας δείξει γιατί είναι τόσο σημαντικό.
Στην περίπτωση της Σάρκας, έχουμε μεταξύ άλλων την ένταξη της Ουγγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 2004.
Η ένταξη αυτή αποτέλεσε μέρος της μεγάλης διεύρυνσης της ΕΕ προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, δεκαπέντε χρόνια μετά την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων της περιοχής. Δεν ήταν μια ασήμαντη διοικητική αλλαγή. Συνδέθηκε με νέες οικονομικές δυνατότητες, μεγαλύτερη κινητικότητα των πολιτών και βαθιές κοινωνικές μεταβολές.
Ο ίδιος ο Szalay έχει αναφερθεί στη σημασία που είχαν τόσο το τέλος του κομμουνισμού όσο και η ένταξη στην ΕΕ για την ουγγρική κοινωνία.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημά μου.
Γιατί το ότι ένα ιστορικό γεγονός υπήρξε σημαντικό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η σημασία του αναδεικνύεται και μέσα σε ένα μυθιστόρημα.
Ο Ίστβαν μετακινείται από την Ουγγαρία στη Βρετανία, αλλάζει κοινωνική τάξη, αποκτά πρόσβαση σε χρήματα και ανθρώπους που στην αρχή της ζωής του θα του ήταν αδιανόητοι. Είναι, με άλλα λόγια, ένας χαρακτήρας μέσα από τον οποίο θα μπορούσε να εξεταστεί η κοινωνική κινητικότητα στη σύγχρονη Ευρώπη.
Και ως έναν βαθμό αυτό συμβαίνει.
Αλλά εμένα δεν μου αρκούσε.
Δεν αισθάνθηκα ότι το βιβλίο με βοήθησε να καταλάβω ουσιαστικά τι σήμαιναν αυτές οι ιστορικές αλλαγές για την Ουγγαρία ή πώς διαμόρφωσαν τον ίδιο τον Ίστβαν, πέρα από το ότι του επέτρεψαν να βρεθεί κάπου αλλού.
Μπορεί αυτή η έλλειψη εξηγήσεων να είναι συνειδητή. Μπορεί ο συγγραφέας να θέλει να μας δείξει ακριβώς έναν άνθρωπο που παρασύρεται από τις κοινωνικές και οικονομικές δυνάμεις χωρίς να τις κατανοεί.
Αλλά και πάλι, το ερώτημα παραμένει.
Αν κάτι ήταν τόσο σημαντικό που σε ενέπνευσε να γράψεις βιβλίο, πες το μου στο βιβλίο. Όχι στη συνέντευξη που το συνοδεύει!

Ένα δεκαπεντάχρονο αγόρι και μια σαραντάχρονη γυναίκα
Και φτάνουμε στο σημείο που με ενόχλησε περισσότερο.
Το βιβλίο ξεκινάει με τη σεξουαλική εκμετάλλευση ενός ανηλίκου. Ο δεκαπεντάχρονος Ίστβαν εμπλέκεται σε μια σεξουαλική σχέση με μια παντρεμένη γυναίκα περίπου στην ηλικία της μητέρας του.
Και όλο αυτό παρουσιάζεται με την ίδια σχεδόν αποστασιοποιημένη αφήγηση που χαρακτηρίζει και το υπόλοιπο βιβλίο.
Εδώ θέλω να είμαι σαφής.
Ένα δεκαπεντάχρονο παιδί δεν βρίσκεται σε ισότιμη θέση απέναντι σε μια σαραντάχρονη γυναίκα. Η διαφορά ηλικίας, εμπειρίας και εξουσίας δεν εξαφανίζεται επειδή το παιδί είναι αγόρι. Ούτε η φαινομενική συμμετοχή του σημαίνει ότι μπορεί να κατανοήσει πλήρως τη σχέση στην οποία εμπλέκεται.
Τα παιδιά είναι παιδιά, ασχέτως φύλου, και η ευθύνη της προστασίας τους ανήκει στους ενήλικες.
Η χειραγώγηση ενός δεκαπεντάχρονου από μια σαραντάχρονη δεν είναι μαγκιά. Ούτε για τον έναν ούτε, πολύ περισσότερο, για την άλλη.
Το ενδιαφέρον λογοτεχνικό ερώτημα, βέβαια, είναι αν η αποστασιοποίηση της αφήγησης αποτελεί υποβάθμιση του γεγονότος ή έναν τρόπο να αποδοθεί η αδυναμία του ίδιου του Ίστβαν να καταλάβει τι του συμβαίνει.
Δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Ένας συγγραφέας δεν είναι υποχρεωμένος να καταδικάζει ρητά τις πράξεις των χαρακτήρων του. Ούτε η λογοτεχνία οφείλει να εξηγεί στον αναγνώστη ποιο είναι το σωστό και ποιο το λάθος.
Όμως, όταν ένα τέτοιο γεγονός τοποθετείται στην αρχή μιας ιστορίας και ακολουθεί τον ήρωα μια ολόκληρη ζωή γεμάτη δυσκολίες, η επιλογή να παραμείνουν σχεδόν όλα ανείπωτα αποκτά ιδιαίτερο βάρος.
Προφανώς, δεν μπορούμε να αποδώσουμε κάθε μεταγενέστερη πράξη του Ίστβαν αποκλειστικά σε αυτή την εμπειρία. Οι άνθρωποι δεν λειτουργούν τόσο απλά, ούτε η λογοτεχνία χρειάζεται να καταλήγει σε εύκολες ψυχολογικές εξισώσεις.
Αλλά δεν μπορούμε και να αγνοήσουμε ότι πρόκειται για μια εμπειρία που σημαδεύει την αρχή της διαδρομής του.
Κι εδώ, για ακόμη μία φορά, αισθάνθηκα ότι ο Szalay μου ζητούσε να συμπληρώσω μόνη μου περισσότερα απ’ όσα ήμουν διατεθειμένη να συμπληρώσω.

Μια ζωή από τα ψηλά στα χαμηλά. Και πάλι πίσω.
Από εκεί και πέρα, η ζωή του Ίστβαν εξελίσσεται σε μια συρραφή γεγονότων που δύσκολα θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει συνηθισμένα.
Του συμβαίνουν βέβαια και τα πάντα!
Από την απομόνωση της εφηβείας και τη στρατιωτική εμπειρία μέχρι την επαφή με τον πλούτο, την κοινωνική άνοδο, τις προσωπικές απώλειες και τη μοναξιά, ο ήρωας διανύει μια εντυπωσιακή απόσταση.
Από τα ψηλά στα χαμηλά και πίσω. Η ζωή του όλη.
Το παράδοξο είναι ότι, ενώ συμβαίνουν τόσα πολλά, δεν είμαι βέβαιη πως αισθάνθηκα ότι γνώρισα πραγματικά τον άνθρωπο στον οποίο συνέβησαν.
Ο Ίστβαν συχνά μοιάζει περισσότερο να δέχεται τη ζωή παρά να την καθορίζει. Οι αποφάσεις του υπάρχουν, έχουν συνέπειες, αλλά η αφήγηση σπανίως μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τις εσωτερικές διεργασίες που οδηγούν σε αυτές.
Και κάπου εδώ προκύπτει ένα ακόμη ερώτημα: είναι η Σάρκα η ιστορία ενός ανθρώπου που αδυνατεί να εκφράσει τον εαυτό του ή η ιστορία ενός ανθρώπου που δεν καταφέρνει ποτέ να αποκτήσει ουσιαστικό έλεγχο πάνω στη ζωή του;
Ίσως και τα δύο.
Σημαντική είναι και η παρουσία της μητέρας του. Μια γυναίκα που, όπως την εισέπραξα εγώ, μοιάζει συναισθηματικά απούσα όταν ο Ίστβαν είναι παιδί και εξαιρετικά παρούσα όταν εκείνος ενηλικιώνεται.
Και όχι απαραιτήτως για καλό.
Η σχέση τους θα μπορούσε να αποτελέσει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πεδίο διερεύνησης της εξάρτησης, της οικογενειακής επιρροής και της δυσκολίας αποχωρισμού. Ωστόσο, και εδώ η αφήγηση επιλέγει να αφήσει πολλά στην ερμηνεία του αναγνώστη.
Τώρα μη ζητάτε πολλά. Ό,τι κατάλαβα σας λέω. Δεν είναι πως εξηγεί και πολλά ο συγγραφέας.
Είπαμε, λείπουν προτάσεις από το βιβλίο.

Τελικά, γιατί πήρε το Booker;
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που μου άφησε η ανάγνωση.
Η κριτική επιτροπή του Booker αναγνώρισε στη Σάρκα μια ιδιαίτερη αφηγηματική δύναμη: τη δυνατότητα να αποδώσει μια ολόκληρη ανθρώπινη ζωή με ελάχιστα λόγια, αφήνοντας τη σιωπή και τα κενά να λειτουργήσουν ως μέρος της αφήγησης.
Και καταλαβαίνω γιατί αυτή η προσέγγιση μπορεί να θεωρηθεί λογοτεχνικά τολμηρή.
Ο Szalay δεν προσπαθεί να δημιουργήσει έναν ήρωα που θα αγαπήσουμε, ούτε να προσφέρει μια καθησυχαστική ιστορία προσωπικής εξέλιξης. Δεν μας δίνει εύκολες απαντήσεις, δεν προσπαθεί να δικαιολογήσει τις πράξεις του Ίστβαν και δεν μετατρέπει τις εμπειρίες του σε κάποιο εύπεπτο δίδαγμα.
Αυτό από μόνο του έχει ενδιαφέρον.
Αλλά εξακολουθώ να πιστεύω ότι η λιτότητα δεν είναι αυτομάτως βάθος και η απουσία εξηγήσεων δεν είναι αυτομάτως πολυπλοκότητα.
Μερικές φορές τα κενά κάνουν ένα βιβλίο σπουδαίο. Άλλες φορές απλώς σε αφήνουν να αναρωτιέσαι τι ακριβώς διάβασες.
Και στη Σάρκα δεν έχω ακόμη αποφασίσει σε ποια από τις δύο περιπτώσεις βρισκόμαστε.

Εν κατακλείδι…
Ξέρω πως τώρα θα πέσετε από τα σύννεφα, αλλά δεν είναι πως δεν μου άρεσε.
Η Σάρκα είναι από εκείνα τα βιβλία που πρέπει λίγο να κάτσουν μέσα σου. Έχει μια παράξενη αφηγηματική ένταση, ακόμη κι όταν μοιάζει να μη συμβαίνει τίποτα, και έναν πρωταγωνιστή που, παρά τη συναισθηματική του απόσταση, δύσκολα ξεχνάς.
Η πρώτη ανάγνωση μου άφησε μια αίσθηση ανολοκλήρωτου. Σαν να υπήρχαν πολλά περισσότερα που θα μπορούσαν να ειπωθούν, αλλά ο συγγραφέας αποφάσισε να μην τα πει.
Ίσως αυτή να είναι τελικά και η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου. Ίσως πάλι να είναι το μεγαλύτερο πρόβλημά του.
Εγώ πάντως πρέπει να το σκεφτώ λίγο ακόμη.
Αν το σκεφτώ πολύ, μπορεί να καταλάβω και πώς πήρε το Booker…
