
Στις 23 Οκτωβρίου 1980, μια έκρηξη αερίου στο σχολείο Μαρθελίνο Ουγάλντε, στην Ορτουέγια της Χώρας των Βάσκων, στοίχισε τη ζωή σε πενήντα παιδιά και τρεις ενηλίκους. Μία πραγματική τραγωδία που σημάδεψε μια ολόκληρη κοινότητα και διέλυσε τις οικογένειες των θυμάτων.
Το έχουν αυτό οι τραγωδίες. Κάποιες μας καταστρέφουν όλους μαζί κι άλλες διαλύουν τον μικρόκοσμο αυτών που πλήττονται. Κάποιες τα κάνουν και τα δύο. Εξαρτάται από ποια πλευρά το βλέπεις.
Μια τέτοια τραγωδία επιλέγει ο Φερνάντο Αραμπούρου ως αφετηρία για το μυθιστόρημά του Το παιδί, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Τιτίνας Σπερελάκη. Επιλέγει να την προσεγγίσει από τη δεύτερη σκοπιά της. Δεν τον ενδιαφέρει να ανασυνθέσει δημοσιογραφικά το γεγονός, αλλά θέλει να εξερευνήσει όσα ακολουθούν. Εκεί όπου η δημόσια προσοχή σταδιακά αποσύρεται, ενώ για όσους έμειναν πίσω τίποτα δεν έχει τελειώσει.
Γιατί η τραγωδία έχει μια ημερομηνία. Το πένθος δεν έχει.
Μια οικογένεια, διαφορετικοί τρόποι να πονάς
Στο επίκεντρο του μυθιστορήματος βρίσκεται ο θάνατος του μικρού Νούκο και ο τρόπος με τον οποίο η απώλειά του διαπερνά τις ζωές των ανθρώπων που τον αγάπησαν.
Ο παππούς του, ο Νικάσιο, η μητέρα του, η Μαριάχε, και ο πατέρας του, ο Χοσέ Μιγκέλ, βρίσκονται αντιμέτωποι με το ίδιο αδιανόητο γεγονός. Όμως η κοινή απώλεια δεν συνεπάγεται κοινή εμπειρία του πένθους.
Ο καθένας αντιδρά διαφορετικά. Άλλος προσκολλάται στις αναμνήσεις, άλλος αποσύρεται, άλλος προσπαθεί να διατηρήσει μια κάποια κανονικότητα. Οι αντιδράσεις τους δεν είναι πάντα κατανοητές, ούτε απαραίτητα συμβατές μεταξύ τους.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ουσιαστικές παρατηρήσεις του Αραμπούρου: το πένθος δεν ενώνει αυτομάτως τους ανθρώπους. Μπορεί να τους απομακρύνει, να εντείνει τις προϋπάρχουσες αντιθέσεις, να δημιουργήσει καινούργιες.
Συχνά περιμένουμε από τους ανθρώπους που μοιράζονται μια τραγωδία να καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλον καλύτερα από οποιονδήποτε. Όμως ο κοινός πόνος δεν εξασφαλίζει κοινή γλώσσα.
Ο πόνος είναι από εκείνα τα πράγματα που δεν συνοδεύονται από οδηγίες χρήσης.
Ο Νικάσιο και η άρνηση της απουσίας
Ο Νικάσιο είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική τραγική μορφή του μυθιστορήματος. Η σχέση του με τον νεκρό εγγονό του εξακολουθεί να καθορίζει την καθημερινότητά του, σαν ο θάνατος να μην έχει τη δύναμη να διακόψει έναν δεσμό που εκείνος αρνείται να εγκαταλείψει.
Η προσκόλλησή του στον Νούκο μπορεί να συγκινεί, να ξενίζει ή ακόμη και να προκαλεί αμηχανία. Ο Αραμπούρου δεν τον περιορίζει στον ρόλο του αξιολύπητου ηλικιωμένου. Τον αφήνει να υπάρχει με τις ιδιορρυθμίες, τις εμμονές και τις αντιφάσεις του.
Εδώ ανακύπτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: πού τελειώνει η διατήρηση της μνήμης και πού αρχίζει η αδυναμία αποδοχής της απώλειας;
Δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Και ίσως δεν χρειάζεται.
Για τον Νικάσιο, η μνήμη του παιδιού δεν αποτελεί απλώς μια επιστροφή στο παρελθόν. Είναι ένας τρόπος να εξακολουθεί να σχετίζεται μαζί του στο παρόν.
Όμως όσο τραγικός κι αν είναι ο παππούς, προσωπικά ήταν η μητέρα εκείνη που με συγκλόνισε περισσότερο.

Η Μαριάχε: ο σύνδεσμος με τη ζωή
Η Μαριάχε δεν είναι μια γυναίκα που ο πόνος την άγγιξε λιγότερο επειδή κατάφερε να συνεχίσει. Κάθε άλλο.
Η μητρότητα δεν υπήρξε για εκείνη μια αυτονόητη διαδρομή. Είχε προηγηθεί μια προσωπική θυσία για να αποκτήσει το παιδί της, γεγονός που προσθέτει μια ιδιαίτερη διάσταση στην ιστορία της. Όχι επειδή ο πόνος της μπορεί να μετρηθεί ή να συγκριθεί με εκείνον άλλων γονιών, αλλά επειδή η απώλεια έρχεται να ανατρέψει μια ζωή που είχε ήδη διαμορφωθεί μέσα από δύσκολες αποφάσεις.
Η αντίδρασή της όταν πληροφορείται την τραγωδία είναι από τις στιγμές που αποκαλύπτουν πόσο ανεπαρκείς μπορούν να αποδειχθούν οι συνηθισμένες αντιλήψεις μας για τον ανθρώπινο πόνο. Μπροστά στο αδιανόητο δεν υπάρχει προβλέψιμη αντίδραση. Δεν υπάρχει σωστός τρόπος να ακούσεις ότι το παιδί σου μπορεί να μη ζει πια.
Όταν η απώλεια γίνεται πραγματικότητα, η Μαριάχε πρέπει να εξακολουθήσει να υπάρχει μέσα σε έναν κόσμο που έχει χάσει το νόημα και τη συνοχή του. Να αντιμετωπίσει τους άλλους, τις οικογενειακές σχέσεις, τις απαιτήσεις της καθημερινότητας, αλλά και τον ίδιο της τον εαυτό.
Αυτό είναι που με τάραξε περισσότερο στον χαρακτήρα της. Όχι μια υποτιθέμενη υπέρβαση του πένθους, ούτε κάποια αξιοθαύμαστη ικανότητα να αφήσει πίσω της το παρελθόν.
Αλλά η ανάγκη να παραμείνει όρθια ενώ όλα γύρω της καταρρέουν.
Η Μαριάχε είναι ο σύνδεσμος με τη ζωή. Και αυτό δεν την απαλλάσσει από τον πόνο. Αντίθετα, την υποχρεώνει να τον κουβαλά μέσα στην ίδια τη ζωή που συνεχίζεται.
Είναι εύκολο να αναγνωρίσουμε την τραγικότητα ενός ανθρώπου που δεν μπορεί να αποχωριστεί τον νεκρό του. Δυσκολότερο, ίσως, να αντιληφθούμε την τραγικότητα εκείνου που εξακολουθεί να ζει χωρίς αυτόν.

Το ίδιο το βιβλίο παίρνει τον λόγο
Ο Αραμπούρου δεν αρκείται στην αφήγηση μιας οικογενειακής τραγωδίας. Επιλέγει έναν ασυνήθιστο τρόπο να την παρουσιάσει δίνοντας φωνή στο ίδιο το βιβλίο.
Ο αφηγητής δεν είναι ένας χαρακτήρας που συμμετέχει στα γεγονότα, αλλά ούτε και μια εντελώς αόρατη, ουδέτερη παρουσία. Είναι το ίδιο το αφηγηματικό έργο, που αποκτά συνείδηση της ύπαρξής του και απευθύνεται στον αναγνώστη.
Παρατηρεί, σχολιάζει, οργανώνει τις πληροφορίες, παρεμβαίνει στη ροή της αφήγησης. Μας υπενθυμίζει ότι όσα διαβάζουμε δεν αποτελούν μια άμεση πρόσβαση στην πραγματικότητα των χαρακτήρων, αλλά μια ιστορία που κάποιος επιλέγει πώς θα μας αφηγηθεί.
Αυτή η επιλογή δεν είναι απλώς ένα λογοτεχνικό παιχνίδι.
Σε ένα μυθιστόρημα που πραγματεύεται την απώλεια, τη μνήμη και την αδυναμία να ανακτήσουμε όσα χάθηκαν, ο τρόπος με τον οποίο κατασκευάζεται μια αφήγηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Γιατί η μνήμη δεν είναι μια ακριβής καταγραφή του παρελθόντος. Είναι επιλογή, ανασύνθεση, επανερμηνεία. Ακόμη και όταν επιθυμούμε να είμαστε απολύτως ειλικρινείς, δεν μπορούμε να αφηγηθούμε τα πάντα.
Το ίδιο το βιβλίο, λοιπόν, γίνεται κάτι περισσότερο από το μέσο που μεταφέρει την ιστορία. Γίνεται ένας επιπλέον παράγοντας στη διαμόρφωσή της.
Μας καλεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και ποιος έχει τη δυνατότητα να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα το θυμόμαστε.
Η αγωνία της μητέρας: σε ποιον ανήκει μια ιστορία;
Αυτή η αφηγηματική ιδιαιτερότητα αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον μέσα από τη Μαριάχε.
Η μητέρα επιστρέφει στα γεγονότα χρόνια αργότερα, προσπαθώντας να αφηγηθεί τη δική της εμπειρία. Όμως γνωρίζει ότι τα λόγια της δεν θα φτάσουν αναγκαστικά αυτούσια στον αναγνώστη.
Ανάμεσα σε εκείνη και σε εμάς παρεμβάλλεται ο αφηγητής.
Τι θα επιλέξει να συμπεριλάβει; Τι θα παραλείψει; Ποιες λεπτομέρειες θα θεωρήσει σημαντικές; Και πόσο πιστά μπορεί να μεταφερθεί μια εμπειρία τόσο προσωπική, τόσο οδυνηρή;
Η αγωνία της Μαριάχε δημιουργεί ένα δεύτερο επίπεδο στην ιστορία της. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για μια γυναίκα που προσπαθεί να ζήσει με την απώλεια του παιδιού της, αλλά και για έναν άνθρωπο που προσπαθεί να διατηρήσει τον έλεγχο της προσωπικής του μαρτυρίας, της ιστορίας που επιλέγει να αφηγηθεί.
Υπάρχει εδώ μια λεπτή ειρωνεία: η αφήγηση μπορεί να αποτελεί έναν τρόπο να δώσουμε μορφή σε όσα ζήσαμε, αλλά από τη στιγμή που η ιστορία μας περνά στα χέρια κάποιου άλλου, παύουμε να ελέγχουμε απόλυτα το νόημά της.
Η Μαριάχε δεν μπορεί να αλλάξει όσα συνέβησαν. Μπορεί όμως να προσπαθήσει να εξηγήσει πώς τα βίωσε.
Και ακόμη κι αυτή η δυνατότητα αποδεικνύεται περιορισμένη.
Ο Αραμπούρου, μέσα από αυτή την αφηγηματική κατασκευή, θέτει ένα ερώτημα που ξεπερνά την ιστορία της συγκεκριμένης οικογένειας: σε ποιον ανήκει τελικά μια ιστορία; Σε εκείνον που την έζησε, σε εκείνον που την αφηγείται ή σε εκείνον που τη διαβάζει και της αποδίδει το δικό του νόημα;
Ο χρόνος δεν θεραπεύει με τον ίδιο τρόπο τους πάντες
Στο Παιδί, ο χρόνος δεν λειτουργεί ως μια ευθύγραμμη πορεία από το τραύμα προς την αποδοχή.
Η αφήγηση κινείται ανάμεσα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, ανασυνθέτοντας σταδιακά τις ζωές των χαρακτήρων. Το παρελθόν δεν βρίσκεται οριστικά πίσω τους. Επιστρέφει, παρεμβαίνει, επηρεάζει τις σχέσεις και τις επιλογές τους.
Ο χρόνος μπορεί να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σχετίζονται με μια απώλεια, χωρίς να την εξαφανίζει.
Εδώ είναι που η μορφή του μυθιστορήματος συναντά το περιεχόμενό του. Η μη γραμμική αφήγηση δεν μας επιτρέπει να αντιμετωπίσουμε την τραγωδία ως ένα γεγονός που συνέβη, ολοκληρώθηκε και ανήκει πλέον στο παρελθόν.
Αντίθετα, αναδεικνύει τη διάρκειά της.
Ο Νούκο εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στις μνήμες, στις πράξεις και στις σιωπές των ανθρώπων που τον αγάπησαν. Η απουσία του γίνεται μια μορφή διαρκούς παρουσίας.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο οδυνηρές αντιφάσεις του πένθους: εκείνος που λείπει μπορεί να εξακολουθεί να καθορίζει τη ζωή περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον.

Η ζωή μετά το αδιανόητο
Το Παιδί δεν προσφέρει εύκολη παρηγοριά. Δεν επιχειρεί να μας πείσει ότι κάθε τραγωδία κρύβει ένα δίδαγμα ή ότι ο ανθρώπινος πόνος οδηγεί αναγκαστικά σε κάποια βαθύτερη σοφία.
Ο Αραμπούρου αφήνει τους χαρακτήρες του να είναι αντιφατικοί. Να παίρνουν αποφάσεις που μπορεί να μην καταλαβαίνουμε. Να απομακρύνονται ενώ θα περιμέναμε να πλησιάσουν. Να συνεχίζουν όταν μοιάζει αδύνατο ή να παραμένουν καθηλωμένοι εκεί όπου οι άλλοι θεωρούν ότι θα έπρεπε να έχουν προχωρήσει.
Αυτή η άρνηση μιας εύκολης λύτρωσης είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος.
Γιατί δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος να πενθείς. Δεν υπάρχει προκαθορισμένη διάρκεια, ούτε μια σειρά από βήματα που οδηγούν με βεβαιότητα στην αποδοχή.
Υπάρχουν μόνο άνθρωποι που προσπαθούν να ζήσουν με κάτι που δεν μπορούν να αλλάξουν.
Και ανάμεσά τους, η Μαριάχε. Μια μητέρα που έχασε το παιδί για το οποίο είχε ήδη θυσιάσει τόσα, αλλά έπρεπε να συνεχίσει να στέκεται όρθια.
Ίσως τελικά αυτό να είναι που με συγκλόνισε περισσότερο στο βιβλίο του Αραμπούρου.
Όχι μόνο η δύναμη της απώλειας, αλλά και το βάρος της ζωής που εξακολουθεί να απαιτεί να τη ζήσεις.
ΥΓ. Οι φωτογραφίες είναι από τα Καλαμίτσια κι αν δεν ξέρετε που και τι είναι αυτό, δείτε εδώ.
