Jo and books

Ήταν το 1833 όταν ο Κρητικός Γαβριήλ Συλιβός αναλαμβάνει Επίσκοπος Παροναξίας, με την κατοικία του να βρίσκεται δίπλα στην Μητρόπολη της Χώρας της Νάξου.Έρχεται με δυσμενή μετάθεση από την γειτονική Τήνο, με την απόφαση να έχει ληφθεί από την ελληνική κυβέρνηση.

Η Αντιβασιλεία και η έλλειψη θρησκευτικής συνοχής

Είμαστε στα πρώτα χρόνια που ο Όθωνας έχει αναλάβει Βασιλεύς της Ελλάδος, δεν έχει όμως ενηλικιωθεί ακόμα, αυτό θα συμβεί δύο χρόνια αργότερα, το 1835, άρα η κυβέρνηση ακόμα ασκείται από την Τριμελή Αντιπροσωπεία. Στην πραγματικότητα είναι ο Γκέοργκ Λούντβιχ φον Μάουερ (Georg Ludwig von Maurer), ο υπεύθυνος για τα Εκκλησιαστικά και την Δημόσια Εκπαίδευση, που έχει αναλάβει τον έλεγχο της Ελληνικής Εκκλησίας κι έχει ήδη μειώσει τους επισκόπους σε δέκα, όσοι και οι νομοί στους οποίους είχε χωριστεί το νεοσύστατο Ελληνικό Βασίλειο. Ήταν ο ίδιος που είχε πρωτοστατήσει στην καθιέρωση μιας ελληνικής εθνικής εκκλησίας, διοικούμενη από την ιερά σύνοδο επισκόπων που διορίζονταν κι ελέγχονταν απευείας από τν βασιλιά, και μέχρι να ενηλικιωθεί, από τον ίδιο τον φον Μάουερ. Να σημειωθεί εδώ ότι ούτε ο βασιλιάς, ούτε ο φον Μάουερ ήταν Ορθόδοξοι, ο μεν ένας ήταν Καθολικός και ο δεύτερος Προτεστάντης. Η απόφαση όμως είχε καθαρά πολιτικό χαρακτήρα μιας και το Πατριαρχείο και τότε όπως και τώρα βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, εγκατεστημένο σε εχθρικό έδαφος για τους Έλληνες που μόλις είχαν κατακτήσει, μερικώς, την ελευθερία τους.

Από την άλλη, η καθοδήγηση της ελληνικής εκκλησίας από μη ορθοδόξους, εύλογα ανησυχούσε τον κατά πλειοψηφία ορθόδοξο πληθυσμό της χώρας. Μην ξεχνάμε πώς αυτό είχε ενώσει τους εξεγερμένους και ήταν δομικό χαρακτηριστικό της εθνικής ταυτότητας που ξεκινούσε να δημιουργείται.

Η κατάσταση στην Νάξο

Εάν η κατάσταση στην ηπειρωτική χώρα ήταν ανησυχητική, η κατάσταση στα πρώην ενετοκρατούμενα νησιά, όπως ήταν φυσικά και η Νάξος, ήταν ακόμα χειρότερη. Σε αυτά τα μέρη ο καθολικός πληθυσμός (που θα χαιρέτιζε μια θρησκευτική μεταστροφή) ήταν αρκετά αυξημένος. Υπολογίζεται πώς ο καθολικός πληθυσμός της Νάξου αριθμούσε περί τα 400 άτομα, όχι αρκετά ικανός αριθμός για να πυροδοτήσει «άσβεστη δυσαρέσκεια και μίσος» όπως παρατηρήθηκε πχ στη Σύρο, αλλά από την άλλη στη Νάξο βρισκόταν η έδρα της Καθολικής Αρχιεπισκοπής στην Ελλάδα καθώς και το μοναστήρι και η σχολή Ουρσουλίνων μοναχών και η αντίστοιχη των Λαζαριστών (πρώην Ιησουίτες) για αγόρια. Ίσως και αυτός ήταν ο λόγος που δεν εθνικοποιήθηκαν στην Νάξο οι περιουσίες της Καθολικής Εκκλησίας, μέτρο που ίσχυσε στην υπόλοιπη Ελλάδα υπό συγκεκριμένες συνθήκες που ίσχυαν και για την Νάξο.

Κάπως έτσι, επιστρέφουμε και στον νέο Επίσκοπο Παροναξίας. Ο Γαβριήλ μετατέθηκε από την Τήνο μετά απο την κατηγορία του Αμβρόσιου Φραντζή για «απαραδειγμάτιστη δειλία» κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. Τώρα το κατά πόσο ίσχυαν ή όχι οι ισχυρισμοί, αυτό είναι ένα άλλο ζήτημα. Το βασικό θέμα είναι πώς ο νέος Επίσκοπος ήξερε πώς πλέον λειτουργούσε υπό τον έλεγχο μια εθνικής Εκκλησίας, ελεγχόμενης πολιτικά από μια κυβέρνηση μη εκλεγμένη αφενός και μη ορθόδοξη αφετέρου. Ο ρόλος του έχει πάψει πια να είναι του εκκλησιαστικού λειτουργού που συμμετέχει σε μια επανάσταση προσφέροντας πνευματική ελπίδα, αλλά ο ρόλος ενός πολιτικού που καλείται να κρατήσει ισορροπίες και ίσες αποστάσεις.

Η Σμύριδα

Την ίδια χρονική περίοδο, μία από τις εργασίες που προσέφεραν τα μέγιστα στην, εύθραυστη, οικονομία του κράτους κωλυσιεργείται από την από τις συνεχόμενες ανασκαφές των χωρικών που ψάχνουν να βρουν εικόνες της Παναγίας. Συγγνώμη για τις μνήμες από την Γ’ Λυκείου που θα επαναφέρω σε όλους τους αποφοίτους θεωρητικής κατεύθυνσης, αλλά εδώ πρέπει να σας θυμίσω ότι στην Νάξο γινόταν εξόρυξη σμύριδας. Η γνωστή από την αρχαιότητα ως Ναξία πέτρα, ήταν ένα από τα κύρια εξαγώγιμα προϊόντα του κράτους σε βαθμό που μερικά χρόνια αργότερα (το 1898) τα καθαρά έσοδα της εμπορίας της καθορίσθηκαν ως πρόσοδος υπέγγυος του δημοσίου χρέους. Σε πιο απλά ελληνικά, το εισόδημα που προέκυπτε από την εκμετάλλευση και την εμπορία της σμύριδας, που από το 1842 θεωρούνταν περιουσία του ελληνικού δημοσίου, χρησιμοποιήθηκε ως εγγύηση για την βιωσιμότητα του ελληνικού χρέους.

Δεν έχουμε φτάσει ακόμα εκεί, όμως ήδη το κράτος έχει αναγνωρίσει την αξία και σε καμία των περιπτώσεων δεν θέλει να καθυστερούν οι εργασίες επειδή οι χωρικοί έβαζαν σε προτεραιότητα την ικανοποίηση των πνευματικών αναγκών τους και τις οδηγίες της Παναγίας.

Οι εικόνες στο Αργοκοίλι

Εκείνα τα χρόνια λοιπόν, οι κάτοικοι πίστευαν ότι στην περιοχή Αργοκοίλι, κοντά στον οικισμό της Κορώνου, βρίσκονταν θαμμένες εικόνες της Παναγίας, φυσικά θαυματουργές. Να τονίσω σε αυτό το σημείο πώς ενώ όλα τα υπόλοιπα είναι ιστορικές πληροφορίες, διασταυρωμένες από επίσημες αρχειακές πηγές, το κατά πόσο οι χωρικοί έβλεπαν ή όχι την Παναγία στον ύπνο τους που τους καθοδηγούσε στην ανασκαφή, αυτό δεν μπορούμε να το επιβεβαιώσουμε. Ξέρουμε την προφορική παράδοση που έχει καταλήξει μέχρι τις μέρες μας. Αν αυτή αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα ή εάν απλά εξωραϊζεται μια πρώιμη αρχαιοκαπηλία (αρκετά συχνή δυστυχώς κατά τα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους) ή μια τεράστια απάτη, αυτό ακόμα είναι σκιώδες. Σε κάθε περίπτωση οι χωρικοί δεν πήγαιναν στα ορυχεία αλλά στις ανασκαφές που πραγματοποιούνταν για την εύρεση των εικόνων.

Καθόλου ευχάριστο δεν ήταν αυτό το γεγονός για τον Γαβριήλ, που στις 6 Φεβρουαρίου του 1836 στέλνει ένα γράμμα στους ιερείς της Κορώνου και των γύρω χωριών (Κωμιακή, Μέση και Σκαδό) ζητώντας του να πείσουν τους ανθρώπους «να απαλλαγώσι από τοιαύτας φαντασίας και να μην ταράττουν τον κόσμον… διότι αν παρατείνετε θέλετε να τιμωρηθεί από την Κυβέρνησιν». Φυσικά το γράμμα συνοδευόταν και από τις αντίστοιχες προειδοποιήσεις της Αστυνομίας. Δεν έλειψαν και οι πιέσεις από την Ιερά Σύνοδο προς τον Γαβριήλ, καθώς τον θεωρούσαν υπεύθυνο για το γεγονός ότι δεν προστάτευε την εργασιακή καθημερινότητα των χωρικών αλλά αντιθέτως υπέθαλπε το γεγονός των συνεχιζόμενων ανασκαφών.

Προσωπικά πιστεύω ότι εάν δεν υπήρχε συμφέρον από πλευράς κράτους κι εκκλησίας για την αδιάλειπτη λειτουργία των ορυχείων, ουδόλως θα ασχολούνταν με το τι κάνουν οι χωρικοί σε ένα απομονωμένο χωριό της Ορεινής Νάξου, οριακά αμφιβάλλω αν ο Όθωνας ή οι αντιβασιλείς του είχαν την παραμικρή ιδέα για το που περίπου ήταν το νησί στον χάρτη! Μου φάνηκε όμως εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η παρέμβασή τους, που γίνεται ακόμα χειρότερη με το πέρασμα του χρόνου.

Βλέπετε οι πρώτες εικόνες, όντως ανεβρέθηκαν στις 25 Μαρτίου του 1836 (δεν κόβω το χέρι μου, αλλά ίσως να θυσίαζα κάποιο δάχτυλο πώς δεν έγινε ανήμερα 25ης Μαρτίου, όμως αντιλαμβάνομαι πώς καταλήξαμε σε αυτή την ημερομηνία). Οι Αρχές πίστεψαν πώς τώρα πια οι χωρικοί θα επιστρέψουν στην καθημερινότητά τους, όμως κάτι τέτοιο δε συνέβη. Οι κάτοικοι της Κορώνου συνέχισαν να προσπαθούν να βρουν κι άλλες εικόνες, ενώ πλέον είχαν αρχίσει να ζητούν επίμονα και την δημιουργία εκκλησίας στο σημείο ανεύρεσης. Μου φαίνεται φοβερά αστείο, αλλά πλέον τον λόγο είχε η Δικαιοσύνη που ανέλαβε να δικάσει και να τιμωρήσει τους Ναξιώτες που υποκινούσαν τις ανασκαφές. Παρόλο που για να αποφύγουν τις εντάσεις μετέφεραν την δίκη στη Σύρο, τελικά η αθρόα συρροή μαρτύρων υπεράσπισης, ανάγκασε το δικαστήριο να αθωώσει τους κατηγορούμενους.

Αφού δεν μπορούσαν να φυλακίσουν τους ανθρώπους, φυλάκισαν τις εικόνες, που τον Νοέμβριο του 1838 βρέθηκαν κλεισμένες με εντολή της Αστυνομίας στην Μητρόπολη (Ιερός Ναός Ζωοδόχου Πηγής). Κάπου εδώ ο Γαβριήλ, βγαίνει και από το κάδρο, καθώς είτε το 1839, είτε το 1837 πέθανε.

Το κυνήγι όμως των χωρικών από την Πολιτεία, δεν σταμάτησε παρά μόνο το 1851, όταν επιτέλους εγκαινιάστηκε η εκκλησία της Παναγίας στο Αργοκοίλι. Ένα κυνήγι που, ασχέτως προσωπικών πιστεύω, θα μπορούσε να έχει λήξει πολύ νωρίτερα εάν οι τοπικές Αρχές (μέρος των οποίων ήταν ο Επίσκοπος) είχαν αφήσει ελεύθερους τους χωρικούς στις πνευματικές τους αναζητήσεις και δεν έβαζαν τόσα εμπόδια στην ανέγερση του Ναού. Εμπόδια που δεν υπήρχαν επί Οθωμανικής κατοχής, γεγονός αφάνταστα λυπηρό.

Η ιστορία της ανεύρεσης των εικόνων, μέσω των οραμάτων των κατοίκων του χωριού, έχει περισσότερο θεολογικό / λαογραφικό ενδιαφέρον που δεν θα εξετάσουμε παραπάνω σε αυτό το άρθρο.

Μέχρι σήμερα όμως , την Παρασκευή της Διακαινησίμου (η Παρακευή μετά το Πάσχα είναι αυτή), στην γιορτή της Ζωοδόχου πηγής, πραγματοποιείται Παναξιακό Προσκύνημα  στην Παναγία την Αργοκοιλιώτισσα. Παρόλο που πλέον οι περισσότεροι μεταβαίνουν οδικώς, δεν είναι λίγοι και αυτοί που συνεχίζουν να κάνουν την διαδρομή με τα πόδια, ενώ από τους μεγαλύτερους ξέρω πώς τα παλιά τα χρόνια έκαναν και μεγάλο μέρος της διαδρομής ξυπόλητοι. Εάν κι εσείς, όπως κι εγώ, δεν είστε μεγάλοι φαν του θρησκευτικού τουρισμού, μην πάτε την ημέρα της γιορτής της. Να πάτε μια άλλη μέρα, γιατί ο Ναός είναι χτισμένος σε ένα από τα πιο συγκλονιστικά σημεία της Νάξου. Κι όταν πάτε, να κάνετε και την διαδρομή που συνδέει το παρεκκλήσι της Αγίας Άννας με το σπήλαιο που βρέθηκε η εικόνα, μια διαδρομή που γίνεται κυριολεκτικά μέσα στον βράχο!

Θυμηθείτε τότε τον Γαβριήλ, τους αντιβασιλείς, την Αστυνομία και όλους όσους έβαλαν το χρήμα πάνω από τους ανθρώπους και τις ανάγκες τους.