Οι φωτογραφίες που ξεγυμνώνουν τη μνήμη. Και τους αρνητές της

Οι φωτογραφίες που εμφανίστηκαν πρόσφατα σε δημοπρασία στο ebay, φερόμενες να απεικονίζουν την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, άνοιξαν ξανά μια πληγή που δεν κλείνει εύκολα. Η πιθανή αυθεντικότητά τους, η δημόσια συγκίνηση, η ταυτοποίηση προσώπων και η επίμονη άρνηση ορισμένων να αποδεχτούν τη βαρύτητα της Ιστορίας δείχνουν πως η μνήμη σε αυτόν τον τόπο δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Είναι μια διαρκής μάχη, άλλοτε γενναία και άλλοτε ντροπιαστική.

Στις 12 Φεβρουαρίου του 2025, πωλητής από το Βέλγιο έβγαλε σε δημοπρασία δώδεκα φωτογραφίες που φαίνεται πως αποτυπώνουν την εκτέλεση 200 Ελλήνων κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944. Οι φωτογραφίες φέρονται να προέρχονται από τη συλλογή του Γερμανού λοχία Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος υπηρετούσε σε τάγμα με έδρα τη Μαλακάσα.

Υπάρχουν πολλά ιστορικά ντοκουμέντα που επιβεβαιώνουν ότι οι Ναζί όχι μόνο κατέγραφαν αλλά και διαφήμιζαν τις φρικαλεότητες τους. Συνεπώς, δεν μπορούμε να απορρίψουμε την αυθεντικότητα των φωτογραφιών χωρίς ειδικό έλεγχο, ο οποίος φαίνεται πως ξεκινά στις 18 Φεβρουαρίου.

Αν αποδειχθούν αυθεντικές, θεωρώ αυτονόητο ότι πρέπει να αποκτηθούν από το ελληνικό κράτος και να αποτελέσουν στοιχείο μνήμης. Αυτό έχει ήδη ζητηθεί από θεσμούς και φορείς, μεταξύ των οποίων και το Υπουργείο Πολιτισμού. Πράγματι, ο πωλητής έχει πλέον αποσύρει τις φωτογραφίες από το ebay αναμένοντας την πρόταση του ελληνικού κράτους και την έναρξη εποικοδομητικού διαλόγου με τις αρμόδιες ελληνικές κρατικές αρχές. Ο ίδιος έχει προχωρήσει και σε σχετικές δηλώσεις στο Πρώτο Θέμα.

Οι φωτογραφίες αυτές συγκίνησαν και συντάραξαν πολλούς ανθρώπους, και το κατανοώ απολύτως. Άλλωστε ήδη έχουν αρχίσει να ταυτοποιούνται οι πρώτοι από τους απεικονιζόμενους.

Παράλληλα, όπως συνηθίζουμε στην Ελλάδα, ξέσπασε έντονη πόλωση στα κοινωνικά δίκτυα. Κάποιοι νοσταλγούν τις εποχές που οι πνευματικοί τους πρόγονοι ήταν λαδέμποροι και δωσίλογοι. Δεν αντέχουν την εικόνα ανθρώπων που περπατούν προς τον θάνατο με το κεφάλι ψηλά. Για αυτό και έσπευσαν να ισχυριστούν ότι οι φωτογραφίες είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης. Είναι πράγματι δύσκολο να δεχτείς ότι άλλοι πέθαναν για να μπορείς εσύ σήμερα, ελεύθερος, να είσαι αρνητής της μνήμης τους.

Η αλήθεια είναι ότι αρκετοί χρήστες παραποίησαν τις εικόνες, κυρίως για να αφαιρέσουν υδατογραφήματα, αλλά ίσως και για πιο σκοτεινούς λόγους. Αυτό δεν βοηθά ούτε την ιστορική έρευνα ούτε τη δημόσια συζήτηση.

Όμως το γεγονός της εκτέλεσης είναι ιστορικό και δεν εξαρτάται από φωτογραφίες ούτε από την αυθεντικότητά τους. Το γνωρίζουμε από γερμανικά ανακοινωθέντα, από αρχεία του Χαϊδαρίου, από τους καταλόγους των εκτελεσμένων.

Την Πρωτομαγιά του 1944, οι δυνάμεις Κατοχής εκτέλεσαν 200 πολιτικούς κρατούμενους στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Είχε προηγηθεί, στις 27 Απριλίου 1944, επίθεση της διμοιρίας του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό πεζικού Μανώλη Σταθάκη που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου της Ναζιστικής Γερμανίας Φραντς Κρεχ στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας. Μία ημέρα νωρίτερα, είχε πραγματοποιηθεί και η απαγωγή του υποστράτηγου Κράιπε στην Κρήτη από Έλληνες και Βρετανούς αντιστασιακούς.

Τα γεγονότα αυτά, μαζί με τη σαφή εικόνα της επερχόμενης ήττας της Γερμανίας, οδήγησαν στην ανακοίνωση σκληρών αντιποίνων. Συγκεκριμένα, η εφημερίδα Καθημερινή δημοσίευσε στις 30 Απριλίου της παρακάτω ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:

Προσέξτε λίγο την τελευταία φράση όπου με κυνισμό αναφέρουν πώς ήδη οι Έλληνες εθελοντές, συνεργάτες των Γερμανών, είχαν ήδη ξεκινήσει τα αντίποινα.Αυτοί οι εθελοντές είχαν όνομα: ο Δ. Παπαδόγγονας, επειδή συμπαθούσε ιδιαίτερα τον Κρεχ, διέταξε τη θανάτωση 100 αντιστασιακών ή υπόπτων ως αντιστασιακών. Το περί ου ο λόγος μπουμπούκι υπήρξε Έλληνας στρατιωτικός, δωσίλογος και οργανωτής στα Τάγματα Ασφαλείας στην Πελοπόννησο. Οι Γερμανοί υπήρξαν τόσο ευχαριστημένοι από τη δράση του που μέχρι και ο Χίτλερ του έστειλε ευχαριστήρια επιστολή! Φαντάσου να θέλεις να λέγεσαι Έλληνας και να σε συγχαίρει ο Χίτλερ!

Ο Παπαδόγγονας σκοτώθηκε στα Δεκεμβριανά, αλλά αν το όνομα σας φαίνεται γνώριμο, ήταν γιατί ο γιος του, Αλέξανδρος, συνετέλεσε βουλευτής και υπουργός μεταπολιτευτικά. Για λόγους δικαιοσύνης να αναφέρω ότι ο γιος ήταν 13 χρονών όταν σκοτώθηκε ο πατέρας του και δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσο κι εάν επηρεάστηκε, κι αφετέρου έκανε και τη θητεία του στο ΕΑΤ-ΕΣΑ καθώς είχε συμμετάσχει στο αντιδικτατορικό πραξικόπημα του ναυτικού.

Επιστρέφουμε στην ματωμένη Πρωτομαγιά του 1944.

Οι εκτελεσμένοι της Καισαριανής ήταν κυρίως πολιτικοί κρατούμενοι της δικτατορίας Μεταξά. Ήδη από τον Φεβρουάριο του 1937, η Μεταξική κυβέρνηση είχε ξεκινήσει να συγκεντρώνει κομμουνιστές και αντιφρονούντες στην Ακροναυπλία, στην Κέρκυρα και σε νησιά του Αιγαίου. Τον Απρίλιο του 1941, μετά τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας, η κατοχική κυβέρνηση παρέδωσε τους 600 της Ακροναυπλίας στους κατακτητές. Σημειώστε ότι όλοι είχαν ζητήσει να βγουν και να πολεμήσουν, όμως δεν τους άφησαν. Μετά το 1941 οι Ακροναυπλιώτες διοχετεύθηκαν σε άλλα στρατόπεδα της χώρας, περιμένοντας καθημερινά την ημέρα που οι Γερμανοί πια θα τους εκτελέσουν ως αντίποινα ή έτσι απλά γιατί μπορούσαν.

Για τους 200 της Καισαριανής αυτή η ώρα έφτασε νωρίς το πρωί της Πρωτομαγιάς όταν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου εκφωνήθηκε ο κατάλογος των μελλοθάνατων. Αμέσως μετά ξεκίνησε η διαδρομή προς το σκοπευτήριο της Καισαριανής. Σε αυτή τη διαδρομή οι περισσότεροι έγραφαν σημειώματα και τα πετούσαν στον δρόμο με την ελπίδα να φτάσουν στους αγαπημένους τους ανθρώπους.

Οι κρατούμενοι έφτασαν στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Μέχρι την τελευταία στιγμή οι δικοί τους άνθρωποι ήλπιζαν καθώς υπήρχε προσπάθεια από τις οργανώσεις του ΕΑΜ αλλά και από ψηφίσματα σωματείων με παρεμβάσεις προς την διοίκηση των Γερμανών για να μην πραγματοποιηθεί η εκτέλεση. Οι Γερμανοί όμως ήταν ανένδοτοι.

Ξεκίνησαν να τους εκτελούν ανά 20 άτομα. Το χώμα δεν προλάβαινε να ρουφήξει το αίμα. Όταν τους ρώτησαν αν είχαν κάτι τελευταίο να πουν φώναξαν:

Ζήτω η Ελλάδα! Ζήτω η λευτεριά!

Ο Σουκατζίδης, παρόλο που είχε κληρωθεί νωρίτερα, παρέμεινε μέχρι την τελευταία 20άδα ώστε να μπορεί να μεταφράζει…

Καμιά φωτογραφία δεν χρειαζόμαστε για να δώσουμε τιμή στους αγωνιστές μας, για να τους θυμόμαστε και να τους μνημονεύουμε, για να κάνουμε το χρέος μας. Οι μόνοι που πραγματικά ταράχτηκαν είναι οι απόγονοι των τεράτων, αυτοί που έσπευσαν να βανδαλίσουν την επόμενη κιόλας μέρα το μνημείο των εκτελεσθέντων.

Όμως, το έχω ξαναγράψει, θα το ξαναγράψω με ρίγη συγκίνησης, αυτή η χώρα μπορεί να βγάζει καθάρματα όπως ο Παπαδόγγονας και ο Βρεττάκος, οι δωσίλογοι και οι μαυραγορίτες. Βγάζει όμως και ήρωες όπως ο Σουκατζίδης, ο Βαρθολομαίος, ο Καρβούνης, οι 200 της Καισαριανής, οι 100 των Μολάων, τα αναρίθμητα θύματα του ναζισμού. Και είναι αυτό το αίμα των ηρώων που μας επιτρέπει ακόμα να στεκόμαστε όρθιοι. Να συγκινούμαστε στην δεύτερη στροφή του εθνικού μας ύμνου:

Απ’ τα κόκαλα βγαλμένη
των Ελλήνων τα ιερά,
και σαν πρώτα ανδρειωμένη,
χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά.

Πήγες στο διαδίκτυο