Αν υπάρχει ένας συγγραφέας που θα έπρεπε να είναι πολύ πιο γνωστός στο ευρύ κοινό, αυτός, πάντα κατά τη γνώμη μου, είναι ο Ζοζέφ Αντράς. Το έργο του κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου Αιώνα, όμως για κάποιο λόγο ο ίδιος παραμένει σταθερά έξω από το φως της δημοσιότητας. Και ίσως αυτό να μην είναι εντελώς άσχετο με τον τρόπο που έχει επιλέξει να υπάρχει ως συγγραφέας.
Ο Ζοζέφ Αντράς δεν μιλάει ιδιαίτερα για τον εαυτό του. Αφήνει το έργο του να μιλήσει για εκείνον. Αρνήθηκε το Γκονκούρ γιατί δεν θεωρούσε ότι η λογοτεχνία έχει ανάγκη από ανταγωνισμούς και κατατάξεις, ούτε ότι η δημιουργία είναι μια κούρσα στην οποία πρέπει κάποιος να βγει πρώτος. Η στάση του αυτή δεν ήταν μια επικοινωνιακή κίνηση. Ταιριάζει απόλυτα με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται συνολικά τη λογοτεχνία και τον ρόλο του συγγραφέα.
Ο Αντράς γράφει για τους ανθρώπους που η Ιστορία έχει την τάση να ξεχνάει. Για εκείνους που δεν έγιναν πρωταγωνιστές των επίσημων αφηγήσεων, που δεν κέρδισαν πολέμους, που δεν έγιναν αγάλματα και που πολλές φορές βρέθηκαν στη λάθος πλευρά της εξουσίας. Αναζητά ήρωες ανάμεσα στα θύματα, όχι επειδή τους εξιδανικεύει, αλλά επειδή γνωρίζει πως η Ιστορία δεν αποτελείται μόνο από τους ανθρώπους που αποφάσισαν. Αποτελείται και από εκείνους που έζησαν τις συνέπειες των αποφάσεών τους.
Είναι βαθιά πολιτικοποιημένος και δεν φοβάται τα δύσκολα θέματα. Ο πόλεμος της Αλγερίας, η γαλλική αποικιοκρατία, η Γαλλική Επανάσταση και η Τρομοκρατία, το κουρδικό ζήτημα, η πολιτική καταστολή, η συλλογική μνήμη, η ιστορία μιας πόλης και των ανθρώπων της. Δεν ενδιαφέρεται για την Ιστορία ως μια σειρά από ημερομηνίες και μεγάλα ονόματα. Τον ενδιαφέρει ο άνθρωπος που βρίσκεται μέσα στην Ιστορία και προσπαθεί να επιβιώσει, να αντισταθεί ή απλώς να υπάρξει.
Στο Για τα πληγωμένα αδέρφια μας επιστρέφει στον πόλεμο της Αλγερίας μέσα από την ιστορία του Φερνάν Ιβετόν, εργάτη και αγωνιστή της αλγερινής ανεξαρτησίας, ο οποίος έγινε ο μοναδικός Ευρωπαίος που εκτελέστηκε με γκιλοτίνα κατά τη διάρκεια του πολέμου της Αλγερίας. Ο Αντράς δεν ενδιαφέρεται μόνο να αφηγηθεί την προσωπική του ιστορία. Μέσα από αυτήν μιλά για την αποικιοκρατία, την πολιτική βία, τη δικαιοσύνη και την κρατική εξουσία, αλλά κυρίως για το πώς μια ολόκληρη κοινωνία μπορεί να αποφασίσει ποιοι άνθρωποι αξίζουν να θυμούνται και ποιοι μπορούν να ξεχαστούν.
Στο Για να σας πολεμήσουν στρέφεται στη Γαλλική Επανάσταση και στον Καμίγ Ντεμουλέν, δημοσιογράφο και επαναστάτη, ο οποίος μέσα από την εφημερίδα του Le Vieux Cordelier στράφηκε εναντίον της κλιμάκωσης της Τρομοκρατίας. Ο Ντεμουλέν, άνθρωπος της Επανάστασης ο ίδιος, βρέθηκε τελικά απέναντι σε εκείνους που κάποτε πολεμούσε στο πλευρό τους και οδηγήθηκε στη γκιλοτίνα μαζί με τον Νταντόν. Για τον Αντράς, όμως, αυτή δεν είναι απλώς μια ακόμη ιστορία από τη Γαλλική Επανάσταση. Είναι μια ιστορία για τα όρια της επανάστασης, την πολιτική βία και τη στιγμή που εκείνος που αγωνίζεται για μια αλλαγή βρίσκεται αντιμέτωπος με το ίδιο το τέρας που βοήθησε να δημιουργηθεί.
Στο Νουντέμ Ντουράκ ταξιδεύει μέχρι το Κουρδιστάν και αφηγείται την ιστορία μιας Κούρδης τραγουδίστριας που καταδικάστηκε σε πολυετή φυλάκιση στην Τουρκία. Εδώ η προσωπική ιστορία συναντά την ιστορία ενός λαού, τη γλώσσα, τη μουσική, την πολιτική καταπίεση και την αντίσταση. Και ο Αντράς επιμένει ξανά στο ίδιο πράγμα: πίσω από κάθε μεγάλο πολιτικό ζήτημα υπάρχει ένας άνθρωπος. Ένα πρόσωπο με όνομα, φωνή και ζωή, το οποίο κινδυνεύει να χαθεί όταν η Ιστορία μετατρέπεται σε αφηρημένη έννοια.
Και ύστερα υπάρχει η Χάβρη. Στο Ακόμα κι αν απομείνει μονάχα ένας σκύλος, ο Αντράς αφήνει την πόλη όπου κατοικεί να πάρει τον λόγο. Δεν πρόκειται για πεζογραφία, αλλά για ένα μεγάλο ποιητικό κείμενο σε ελεύθερο στίχο, μια ποιητική διαδρομή μέσα από την ιστορία της Χάβρης και του λιμανιού της. Η ιστορία, η εργασία, η αποικιοκρατία, το εμπόριο, οι πόλεμοι, οι άνθρωποι που έρχονται και φεύγουν, όλα περνούν μέσα από τη φωνή αυτού του τόπου.
Εδώ η γραφή του Αντράς συναντά την ερμηνεία του D’ de Kabal. Ο Kabal δίνει φωνή στο ποιητικό κείμενο και, μέσα από την απαγγελία και τη μουσική προσέγγιση του έργου, μεταφέρει την ποίηση από τη σελίδα στη ζωντανή ακρόαση. Είναι μια διαφορετική εμπειρία από αυτή ενός συμβατικού λογοτεχνικού βιβλίου και, κατά τη γνώμη μου, ένας ακόμη τρόπος με τον οποίο ο Αντράς αρνείται να περιορίσει τη γραφή του σε μια μόνο μορφή.
Αυτό που με εντυπωσιάζει περισσότερο στον Αντράς είναι ο τρόπος με τον οποίο καταφέρνει να είναι πολιτικός χωρίς να χρειάζεται να γράφει πολιτικά βιβλία με την στενή έννοια. Ο λόγος του είναι μεστός και συμπυκνωμένος, χωρίς περιττές εξηγήσεις, αλλά ταυτόχρονα μεταφέρει τεράστιο συναισθηματικό βάρος. Και όταν λέω τεράστιο, το Για τα πληγωμένα αδέρφια μας είναι ένα από τα δύο βιβλία που με έχουν κάνει να κλάψω. Το άλλο είναι η Χαμένη Άνοιξη. Θα τα πούμε άλλη ώρα.
Ίσως εδώ βρίσκεται και η ουσία της πολιτικής διάστασης της λογοτεχνίας του. Δεν χρειάζεται ένα βιβλίο να είναι non fiction, ούτε να μιλά ευθέως για κόμματα, κυβερνήσεις ή πολιτικές ιδεολογίες, για να είναι πολιτικό. Η επιλογή του θέματος είναι πολιτική. Το ποιον επιλέγεις να θυμηθείς είναι πολιτική. Το ποιον αφήνεις να μιλήσει είναι πολιτική. Το ποια ιστορία θεωρείς ότι αξίζει να ειπωθεί είναι πολιτική.
Και ο Αντράς επιλέγει σταθερά να κοιτάξει προς τα εκεί όπου συνήθως δεν κοιτάμε. Προς τους ανθρώπους που βρέθηκαν στη σκιά των μεγάλων γεγονότων, προς τους ηττημένους, τους καταπιεσμένους, τους ξεχασμένους. Δεν τους μετατρέπει σε αγίους ούτε προσπαθεί να τους κάνει σύμβολα. Τους επαναφέρει ως ανθρώπους. Και μέσα από αυτούς μας θυμίζει ότι η Ιστορία δεν είναι κάτι που συνέβη κάποτε σε κάποιους άλλους. Είναι κάτι που δημιουργούν άνθρωποι και κάτι που συνεχίζει να επηρεάζει ανθρώπους.
Κάπως έτσι, ο Αντράς αποδεικνύει δύο πράγματα. Πρώτον, ότι η γαλλική διανόηση, όταν αποφασίζει να ασχοληθεί με την πραγματικότητα αντί να κοιτάζει τον εαυτό της στον καθρέφτη, εξακολουθεί να έχει πολλά να μας πει. Και δεύτερον, ότι δεν χρειάζεται να γράφεις ένα πολιτικό βιβλίο για να κάνεις πολιτική λογοτεχνία. Μερικές φορές αρκεί να αποφασίσεις ποια φωνή θα ακουστεί.
Σήμερα είναι άλλη μια φορά που καλούμαστε καθημερινά να επιλέξουμε πλευρά. Ο Αντράς μας θυμίζει γιατί αυτό είναι σημαντικό. Γιατί η Ιστορία γράφεται από ανθρώπους. Γιατί οι επιλογές μας έχουν συνέπειες. Και, τελικά, γιατί εμείς είμαστε σημαντικοί.
Jo and books 