ήδη στην κοιλιά της μάνας μου
άκουγα διάφορα
όπως τον πατέρα μου να λέει
θέλω γιο
Το βιβλίο, που πρόσφατα ανακοινώθηκε πώς ήταν στη Βραχεία Λίστα για το Internation Booker του 2026, έρχεται να μας πει μια ανατρεπτική, queer ιστορία στην πιο σκληρή χερσόνησο του κόσμου, τη βαλκανική.
Ο πατέρας της Μπεκιά, ήθελε τον γιο, όμως του έμεινε η κόρη. Μια κόρη που από την πρώτη στιγμή ήθελε να γίνει το «παλικάρι του μπαμπά». Σε αυτή όμως την σκληρή περιοχή των Βαλκανίων που οι κοινωνίες ζουν κάτω από τους απαράβατους και πλήρως ορισμένους κανόνες του Κανούν, είναι τόσο πολύ δύσκολο να ζήσεις τη ζωή που θέλεις. Η Μπεκιά από την πρώτη της ανάσα ζει κάνοντας επιλογές από τις οποίες πάντα θα βγαίνει πολύ χαμένη για να είναι έστω και λίγο κερδισμένη.
Τι είναι όμως το Κανούν;
Αρχικά η ίδια η λέξη ετυμολογείται από την ελληνική λέξη κανόνας. Κανόνες λοιπόν είναι το Κανούν, κανόνες άγραφοι, που βασίζονται στη δικαιοσύνη μέσω του αίματος και κωδικοποιήθηκαν τον 15ο αιώνα από τον Λεκ Ντουκαγκίνι. Οι αιώνες πέρασαν, τα έθιμα όμως επιβίωσαν. Βάρβαρα έθιμα για τη σύγχρονη εποχή, όπου η αυτοδικία είναι η απάντηση σε κάθε έγκλημα. Όπου τα «ζητήματα τιμής» ξεπλένονται μόνο με αίμα. Άγριες και αιματηρές βεντέτες ξεσπούν στις περιοχές που ορίζονται από το Κανούν. Σε Βόρεια Αλβανία, Κόσοβο, Βοσνία, Σερβία, συμβαίνει ολόκληρες οικογένειες να μένουν χωρίς αρσενικά μέλη μετά από την αλληλοεξοντώση τους. Μια εξόντωση που ακόμα κι αυτή είναι καθορισμένη και αναμενόμενη.
Σε μια κοινωνία που οι ρόλοι των φύλων είναι αυστηρά προκαθορισμένοι, η απώλεια του συνόλου των ανδρών σε μια οικογένεια, αφήνει τεράστιο κενό, όχι μόνο συναισθηματικό αλλά και καθαρά πρακτικό. Το Κανούν όμως προέβλεψε και γι’ αυτό.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, μια γυναίκα μπορούσε να πάρει όρκο αιώνιας αγνότητας και μέσω του ίδιου όρκου να απεκδυθεί την θηλυκότητά της καθώς και το ίδιο της το όνομα και να μεταπηδήσει στο αρσενικό φύλο. Ο όρκος της επέτρεπε να ηγηθεί του νοικοκυριού τους, να πίνει, να καπνίζει, να φοράει ρολόι, ανδρικά ρούχα και γενικά να κάνει δουλειές που παραδοσιακά θεωρούντας προνόμια και αρμοδιότητες των ανδρών.
Οι burneshas δεν έκαναν μια επιλογή ταυτότητας φύλου ή/και σεξουαλικού προσαματολισμού, απαραίτητα, αλλά κυρίως ήταν μια επιβεβλημένη πολλές φορές επιλογή για την επιβίωση μιας ολόκληρης οικογένειας σε μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία.
Η ιστορία της Μπεκιά
Η Μπεκιά γεννιέται στη Βόρεια Αλβανία, στις χαραυγές της δεκαετίας του ’80 (με βάση τις πληροφορίες που μας δίνει το βιβλίο). Στην μήτρα της μαμάς της, δεν ήταν μόνη, ήταν όμως η μόνη που γεννήθηκε. Από την πρώτη στιγμή, πριν καν γεννηθεί ίσως, άκουγε και ήξερε πως η πραγματική αξία είναι το αγόρι, πώς εκείνη αξίζει απλά όσο και λίγα βόδια.
Το αγόρι γεννιέται, όμως μέχρι τότε η Μπεκιά έχει γίνει «το παλικάρι του μπαμπά». Είναι η Μπεκιά αυτή που πηγαίνει μαζί με τον πατέρα της στις δουλειές, που δεν φοβάται, που κάνει αυτά που η κοινωνία περιμένει από ένα αγόρι. Την ίδια στιγμή ο αδερφός της θέλει να κάθεται σπίτι με τη γιαγιά, να παίζει ήρεμα, να μην σκοτώνει αθώα ζώα στο κυνήγι. Η Karabash με αυτό τον τρόπο σχολιάζει, δημιουργώντας ένα δίπολο, τις απαιτήσεις που πατριαρχική η κοινωνία έχει από τα παιδιά με βάση το φύλο τους. Απαιτήσεις που δεν καλύπτουν όλα τα παιδιά και δεν πρέπει να καλύπτουν τα παιδιά. Είναι η πατριαρχία αυτή που απαιτεί από τα αγόρια να μην κλαίνε κι από τα κορίτσια να είναι αδύναμα, δεν είναι το φύλο.
Συνεχίζουμε…
Η Μπεκιά μεγαλώνει κι έρχεται κοντά με μια φίλη της. Τα δύο κορίτσια απλά διαβάζουν ιστορίες. Όμως για το χωριό αυτό ισοδυναμεί με ένα έγκλημα που ακόμα δεν έχει γίνει. Τα χρόνια περνούν, το προξενιό έρχεται. Η Μπεκιά έχει κοστολογηθεί, όπως όλα τα κορίτσια, και ο πλειοδότης θέλει να αποκτήσει το προϊόν του. Όμως εκείνη δεν μπορεί, δεν θέλει. Έτσι αποφασίζει να ορκιστεί. Αποφασίζει να γίνει ο Μάτια.
Ο όρκος της Μπεκιά ξεκινάει τη βεντέτα. Σύντομα η οικογένεια διαλύεται. Μένει πλέον μόνη της η Μπεκιά, πλέον Μάτια, να πει την ιστορία της, την ιστορία μιας από τις τελευταίες ορκισμένες παρθένες της Αλβανίας. Μια «ανθρώπινη ιστορία».
Το βιβλίο για εμένα
Εγώ που λέτε είχα πάει για μια δουλειά στο Ξυλόκαστρο. Στη διαδρομή ξεκίνησα να ακούω το βιβλίο στο audiobook. Ήταν τόσο δυνατή η ιστορία που στην επιστροφή απλά έψαξα βιβλιοπωλείο για να το αγοράσω. Αυτό το βιβλίο έπρεπε να το έχω στη βιβλιοθήκη μου!
Η γραφή της Karabash, μια γραφή ελλειπτική και ταυτόχρονα πολύ λυρική, βάζει τον αναγνώστη μέσα στην ιστορία. Μια ιστορία που μπορεί να μην μας θυμίζει απόλυτα την δική μας κοινωνία, έχει όμως έντονο το άρωμα της Βαλκανικής Χερσονήσου.
Στις απολύτως χριστιανικές χώρες, όπως είναι η Ελλάδα ή η Βουλγαρία, εικάζω πώς δεν θα ήταν δυνατό κανόνες, έστω και κοινωνικής, φυλομετάβασης δεν θα ήταν εφικτό να βρουν πρόσφορο έδαφος. Όλα τα υπόλοιπα όμως; Βαθιά πατριαρχικές, συντηρητικές κοινωνίες έχουμε σε όλο το έυρος της Χερσονήσου του Αίμου. Όπως και αιματηρές βεντέτες.
Όλοι μπορούν να καταλάβουν αυτή την ιστορία. Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη δύναμή της και το κατόρθωμα της συγγραφέως της.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση (εξαιρετική οφείλω να σημειώσω) του Σπύρου Ν. Παππά. Έχει πάρει το σημαντικό λογοτεχνικό βραβείο Elias Canneti στη Βουλγαρία και βρέθηκε στη βραχεία λίστα για το Booker του 2026.
Jo and books 